• 06 Oct, 2026

बच्चों में बिस्तर गीला करने की समस्या के प्रबंधन में योग और आयुर्वेद के उत्साहजनक परिणाम

बच्चों में बिस्तर गीला करने की समस्या के प्रबंधन में योग और आयुर्वेद के उत्साहजनक परिणाम

8 सप्ताह के अध्ययन में योग और आयुर्वेदिक औषधि के संयोजन से बिस्तर गीला करने की समस्या में लगभग 70 प्रतिशत तक सुधारसंयुक्त उपचार समूह में स्मरणशक्ति, एकाग्रता और व्यवहार संबंधी मानकों में भी सुधार दर्ज

बच्चोंमेंनींदकेदौरानअनजानेमेंबिस्तरगीलाकरनेकीसमस्या, जिसेआयुर्वेदमें ‘शय्यामूत्र’ कहाजाताहै, केप्रबंधनमेंआयुर्वेदिकऔषधिऔरयोगासनकेसंयोजनकेउत्साहजनकपरिणामसामनेआएहैं।आयुषमंत्रालयकेअंतर्गतराष्ट्रीयमहत्वकेसंस्थानइंस्टीट्यूटऑफटीचिंगएंडरिसर्चइनआयुर्वेद (ITRA), जामनगरमेंकिएगएएकचिकित्सकीयअध्ययनमेंपायागयाकिआयुर्वेदिकऔषधिकेसाथनियमितयोगासनकरनेवालेबच्चोंमेंकेवलआयुर्वेदिकऔषधिलेनेवालेबच्चोंकीतुलनामेंबिस्तरगीलाकरनेकीआवृत्तिमेंअधिकसुधारदेखागया।

ITRA केकौमारभृत्यविभागद्वाराकिएगएइसअध्ययनमें 6 से 14 वर्षकीआयुकेलगभग 38 बच्चोंकोशामिलकियागयाऔर 8 सप्ताहतकउनकाअध्ययनकियागया।बच्चोंकोदोसमूहोंमेंविभाजितकियागयाथा।

पहलेसमूहको ‘मेध्यरसायनचूर्ण’ दियागया, जिसमेंब्राह्मी, शंखपुष्पी, मुलेठीऔरगिलोयकामिश्रणथा।दूसरेसमूहकोइसीआयुर्वेदिकऔषधिकेसाथसुबहऔरशामचारसरलयोगासन—उत्कटासन, अर्ध-शलभासन, भुजंगासनऔरशवासन—काअभ्यासकरायागया।

अध्ययनकेप्रमुखनिष्कर्ष

  • केवलआयुर्वेदिकऔषधिलेनेवालेसमूहमेंबिस्तरगीलाकरनेकीआवृत्तिमेंलगभग 38 प्रतिशतसुधारदर्जकियागया, जबकिआयुर्वेदिकऔषधिकेसाथयोगासनकरनेवालेसमूहमेंलगभग 70 प्रतिशततकसुधारदेखागया।
  • संयुक्तउपचारप्राप्तकरनेवालेबच्चोंमेंस्मरणशक्तिमेंलगभग 61 प्रतिशतसुधारदर्जकियागया, जबकिकेवलऔषधिलेनेवालेसमूहमेंयहसुधारलगभग 31 प्रतिशतरहा।
  • संयुक्तउपचारसमूहमेंचिड़चिड़ेपनमेंलगभग 66 प्रतिशतकमीदर्जकीगई।
  • नियमितयोगाभ्यासकरनेवालेबच्चोंमेंअत्यधिकसक्रियता (हाइपरएक्टिविटी) मेंलगभग 71 प्रतिशतकमीदेखीगई।अध्ययनमेंएकाग्रताऔरमनोबलमेंभीसुधारदर्जकियागया।

अध्ययनकेनिष्कर्षप्रतिष्ठित AYU जर्नलमेंप्रकाशितशोधपत्रकेमाध्यमसेसामनेआएहैं।शोधपत्रप्रो. वैद्यवीरेंद्रकोरी, वैद्यसागरभिंडेऔरवैद्यअमीषाबावर्वाद्वाराप्रस्तुतकियागया।शोधकर्ताओंनेअध्ययनकेदौरानप्राप्तआंकड़ोंकाविश्लेषणकरइसकेनिष्कर्षप्रस्तुतकिए।

ITRA कीनिदेशकप्रो. डॉ. तनुजानेसरीनेकहाकिबच्चोंमेंनींदकेदौरानबिस्तरगीलाकरनेकीसमस्याकईकारकोंसेजुड़ीहोसकतीहैऔरइससेउनकेआत्मविश्वासतथाव्यवहारपरभीप्रभावपड़सकताहै।उन्होंनेकहाकिअध्ययनमेंआयुर्वेदिकऔषधिऔरयोगासनकेसंयुक्तउपयोगसेबिस्तरगीलाकरनेकीसमस्याकेसाथ-साथस्मरणशक्ति, एकाग्रताऔरव्यवहारसंबंधीमानकोंमेंभीउत्साहजनकसुधारदेखनेकोमिला।

अध्ययनमेंयहभीसंकेतमिलाकियोगासनकेअभ्याससेश्रोणिक्षेत्रकीमांसपेशियोंतथाशारीरिक-मानसिकसमन्वयकोबेहतरबनानेमेंसहायतामिलसकतीहै।वहीं, अध्ययनमेंप्रयुक्तआयुर्वेदिकऔषधिमेंशामिलकुछघटकोंकापारंपरिकरूपसेमानसिकशांतिऔरसंज्ञानात्मकस्वास्थ्यसेसंबंधमानाजातारहाहै।

यहअध्ययनबच्चोंमेंबिस्तरगीलाकरनेकीसमस्याकेप्रबंधनमेंआयुर्वेदऔरयोगकेएकीकृतदृष्टिकोणकीसंभावनाओंकोरेखांकितकरताहै।हालांकि, बच्चोंमेंइससमस्याकेउपचारकेलिएकिसीभीऔषधियायोगाभ्यासकोअपनानेसेपहलेयोग्यचिकित्सककीसलाहलेनाआवश्यकहै।

image001_20261005161050_64299a.jpg

image002_20261005161058_5f0c9f.jpg